Από το Ανατολικό Ζήτημα στην Μικρασιατική Καταστροφή (Μέρος Β)

Posted on 1 Σεπτεμβρίου, 2012 12:22 μμ από

2


του Ιουλιανού

Συνέχεια από Μέρος Α

Το ειδικό ιστορικό πλαίσιο

Η Επανάσταση των Νεότουρκων είχε από καιρό ανατρέψει όλες τις ισορροπίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που έτσι κι αλλιώς ήταν μόνο ένα απολίθωμα ,και ταυτόχρονα δημιουργεί και σοβαρά διεθνή προβλήματα. Οι Νεότουρκοι, για να επιβιώσουν, αποφασίζουν να στηριχτούν στον πιο δυναμικό ιμπεριαλισμό, το γερμανικό. Η εξέλιξη αυτή δεν είναι άσχετη με διεργασίες στα άλλα βαλκανικά κράτη, τα οποία, αφού συμμαχήσουν μεταξύ τους, καταλύουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Ευρώπη (1912). Η νέα πραγματικότητα δίνει νέα εναύσματα για νέες και πιο έντονες προσπάθειες παρέμβασης των ιμπεριαλιστών και, συνεπώς, για αύξηση των ήδη μεταξύ τους τεταμένων προστριβών.

Όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία συμμάχησε με την Γερμανία, Βρετανία και Γαλλία, μπροστά στη Γερμανική απειλή, εγκαταλείπουν προς το παρόν την ανταγωνιστική έχθρα και δημιουργούν μια συμμαχία που έμεινε στην Ιστορία με το περίφημο όνομα «εγκάρδια συνεννόηση». Η Γαλλία ήθελε να πάρει πίσω από τη Γερμανία την Αλσατία και τη Λωραίνη, και το λεκανοπέδιο του Ρουρ και φυσικά να επεκτείνει τη γαλλική αποικιοκρατική αυτοκρατορία, προπαντός σε βάρος των γερμανικών κτήσεων στην Αφρική. Η Μ. Βρετανία επιθυμούσε να ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη μονοκρατορία της στον κόσμο ως η μεγαλύτερη, η ισχυρότερη και η αδιαμφισβήτητη ηγέτιδα δύναμη. Στο συνασπισμό προσχωρεί και η Ρωσία. Παράλληλα, η Γερμανία έχει συμπήξει τη λεγόμενη Τριπλή Συμμαχία με την Αυστροουγγαρία και την Ιταλία. οι Ηνωμένες Πολιτείες έτριβαν τα χέρια τους αφού αυτός ο πόλεμος έδινε τη δυνατότητα να εξασθενίσουν τους αντιπάλους τους, να θησαυρίσουν εμπορευόμενοι και με τις δύο αντιμαχόμενες πλευρές και να ενισχύσουν τη δική τους θέση διεθνώς.

Στο σημείο αυτό καλό είναι να θυμόμαστε ότι η Διεθνή, πρόδωσε τον προλεταριακό διεθνισμό, απαρνήθηκε τις επίσημες διακηρύξεις των διεθνών συνεδρίων της Στουτγκάρδης (1907) και της Βασιλείας (1912) και το κάθε κομμάτι της τάχθηκε με το μέρος της εθνικής του αστικής τάξης. Πρωταγωνιστής σε αυτή την προδοσία υπήρξε το μεγαλύτερο κόμμα της Διεθνούς, η Γερμανική Σοσιαλδημοκρατία, που με χαρά προσχώρησε στον σοβινιστικό εθνικισμό της γερμανικής αστικής τάξης και των γιούνκερς. Τους Γερμανούς σοσιαλδημοκράτες ακολούθησαν οι Γάλλοι Σοσιαλιστές παρά το γεγονός ότι η γαλλική αστική τάξη μόλις είχε δολοφονήσει τον ηγέτη τους Ζαν Ζορές που αντιτάχθηκε στον πόλεμο. Εξαίρεση αποτέλεσαν κάποιες μικρές ομάδες όπως αυτή της Γερμανίας, στην οποία ηγούνταν η Λούξεμπουργκ και ο Λίμπκνεχτ, οι Σέρβοι σοσιαλδημοκράτες, οι σοσιαλιστές της Βουλγαρίας, και φυσικά οι μπολσεβίκοι.

Για να ξαναγυρίσουμε όμως στους ανταγωνισμούς των ιμπεριαλιστικών κρατών, το επίκεντρο όλων αυτών των ανταγωνισμών ήταν η εδαφική πετρελαιοφόρα περιοχή των Οθωμανών.

Τον Νοέμβρη του 1914 η Οθωμανική Αυτοκρατορία εισήλθε στον πόλεμο, στο πλευρό των Γερμανών, των Κεντρικών Δυνάμεων. Το γεγονός αυτό ενίσχυσε ιδιαίτερα την θέση τους, λόγω των Στενών διότι αφαιρούσε την δυνατότητα για εφοδιασμό της Ρωσίας σε πολεμικό υλικό από τους Άγγλους και Γάλλους. Τον ίδιο μήνα Νοέμβριο του 1914 καταλήφθηκε η νότια περιοχή του σημερινού Ιράκ από τους Άγγλους που ανήκε μέχρι τότε στους Οθωμανούς.

Για την εξασφάλιση θαλάσσιου δρόμου επικοινωνίας η Γαλλία και η Αγγλία αποφάσισαν να καταλάβουν τα Στενά με αποβατική ενέργεια, στα Δαρδανέλια. Η επιχείρηση αυτή διήρκεσε δέκα μήνες, όμως οι Τούρκοι οργανωμένοι από Γερμανούς κατάφεραν να κάμψουν τις αλλεπάλληλες επιθέσεις. Οι Αγλλογαλλικές δυνάμεις υπέστησαν τρομακτικές απώλειες.

Το 1916 οι Ρώσοι κατέλαβαν την περιοχή της Αρμενίας και λίγο αργότερα την Τραπεζούντα. Στο μέτωπο της Μεσοποταμίας οι Τούρκοι αρχικά είχαν μεγάλες επιτυχίες εναντίων των Βρετανών, Όμως, οι Άγγλοι, επικεφαλής των οποίων τέθηκε ο Συνταγματάρχης Λώρενς ,κατόρθωσαν να εξεγείρουν τους Άραβες της περιοχής υποσχόμενοι ανεξαρτησία και αυτοτέλεια και έτσι σταδιακά να θέσουν όλη την περιοχή μέχρι και βόρεια της Δαμασκού υπό έλεγχο , και λίγο αργότερα να καταλάβουν την Βαγδάτη και τα Ιεροσόλυμα.

Η Ελλάδα, ο πόλεμος και ένα πραξικόπημα

Στις 18 Αυγούστου του 1914 και πριν μπουν οι Οθωμανοί στον πόλεμο ο Βενιζέλος κάλεσε τους πρεσβευτές της Αγγλίας και Γαλλίας και έθεσε την Ελλάδα στην διάθεση της Ανταντ. Τα αγγλικά συμφέροντα στην Ανατολή υπαγόρευαν όμως την ελληνική ουδετερότητα στο βαθμό που ουδέτερη παρέμενε και η Οθωμανική Αυτοκρατορία, έτσι μια μέρα μετά απάντησαν:

«Εφ’ όσον η Τουρκία παρέμεινεν ουδετέρα, η Ελλάς έδει να παραμείνη ουδετέρα. Εν εναντία όμως περιπτώσει η Μεγάλη Βρετανία ήτο πρόθυμος να δεχτεί την Ελλάδα ως Σύμμαχον»

Στην πολιτική της διπροσωπίας άλλωστε οι Άγγλοι ήταν δόκτορες. Όλοι γνώριζαν ότι η Τουρκία θα τάσσονταν στο πλευρό της Γερμανίας όπως και έπραξε μετά από δυο μήνες. Αλλά ο Βενιζέλος είχε το συνήθειο την Αγγλική τακτική του ιμπεριαλισμού να την αναγάγει σε εθνική πολιτική της Ελλάδας.

Στο εσωτερικό πάντως της Ελλάδας το κεφάλαιο που είχε οργανικούς δεσμούς με το με όλα τα αντιμαχόμενα κράτη άρχισε να διχάζεται. Αναπόφευκτα ο διχασμός αυτός καθρεφτίστηκε και στους πολιτικούς εκπροσώπους της άρχουσας τάξης.. Η μία πτέρυγα της, τα παλιά τζάκια, υπό βασιλιά Κωνσταντίνο έκλινε προς το μέρος των Γερμανών. Η άλλη, με ηγέτη τον Ελευθέριο Βενιζέλο τασσόταν ανεπιφύλακτα με το μέρος των Αγγλογάλλων. Η γερμανόφιλοι εμφανιζόταν με το σύνθημα της ουδετερότητας, όχι όμως από αντιπολεμική διάθεση αλλά επειδή γνώριζαν ότι ο λαός δεν θέλει άλλο να πολεμήσει.

«Ο εργατικός κόσμος και γενικά οι μικροαστικές μάζες δε θέλανε τον πόλεμο, γιατί δεν είχαν κανένα συμφέρον. Αυτό το κατάλαβε καλύτερα απ’ όλους η δυναστεία. Γι’ αυτό και όταν είδε πως ήταν αδύνατο να ωθήση τη χώρα σε πόλεμο υπέρ της Γερμανίας, έντυσε στάσπρα το γερμανικό της αετό, άλλαξε τη στραταρχική ράβδο του Κάιζερ με «κλάδο ελαίας» και παρουσιάστηκε ουδετερόφιλη και ειρηνόφιλη, ευχαριστημένη, γιατί με τα αντιπολεμικά της συνθήματα αντιδρούσε και στην Αντάντ και στη φιλελεύθερη μπουρζουαζία, ενώ σφυρηλατούσε δεσμούς αίματος με τη μεγάλη λαϊκή μάζα».

Λέει ο Σεραφείμ Μάξιμος στο έργο του «Κοινοβούλιο ή δικτατορία;»

Το ζήτημα της συμμετοχής ή όχι στον πόλεμο ταλάνισε την πολιτική ζωή της χώρας όλο το 1915 και το 1916. Οι κυβερνήσεις ανεβοκατέβαιναν. Έτσι στις 16/29 Αυγούστου του 1916 ξέσπασε στη Θεσσαλονίκη βενιζελικό πραξικόπημα το οποίο βεβαίως κατάφερε να επικρατήσει λόγω του Γαλλικού στρατού που έστειλε εκεί ο Βενιζέλος. Λίγο αργότερα έφτασε ο ίδιος ο Βενιζέλος και υπό την προστασία των Γάλλων λογχοφόρων τον Οκτώβρη σχημάτισε κυβέρνηση. Η κυβέρνηση του Βενιζέλου δεν άργησε να δώσει πλήρη διαπιστευτήρια στις σύμμαχες του χώρες, αφού στις 24 Νοέμβρη 1916 κήρυξε τον πόλεμο κατά τη Γερμανίας.- (το ξαναέκανε και αργότερα όταν οι σύμμαχοι του τον εδραίωσαν στην εξουσία)- Κι αυτές φυσικά της το ανταπέδωσαν όταν προκάλεσαν, ξανά με στρατιωτική επέμβαση και επτάμηνο αποκλεισμό της Αθήνας, την εκθρόνιση του Κωνσταντίνου και τη βοήθησαν να θέσει υπό τον έλεγχό της όλη τη χώρα. Τότε ήταν που η Ιερά σύνοδος αναθεμάτισε τον Βενιζέλο.

Να πως περιέγραψε ο Λένιν, σε ένα άρθρο του στην «ΠΡΑΒΝΤΑ» τα παραπάνω γεγονότα:

«»Κάτω από την πίεση της συμμαχικής διπλωματίας ο βασιλιάς Κωνσταντίνος (της Ελλάδας) υπόγραψε την παραίτησή του από το θρόνο» – αυτά γράφει απ’ αφορμή την παραίτηση η εφημερίδα του κυρίου Μιλιουκόφ, πρώην υπουργού Εξωτερικών στην Προσωρινή «επαναστατική» κυβέρνηση. Την Ελλάδα τη στραγγάλισαν οι κύριοι σύμμαχοι διπλωμάτες προκαλώντας στην αρχή το βενιζελικό κίνημα (Ο Βενιζέλος είναι πρώην υπουργός του Κωνσταντίνου που πέρασε στην υπηρεσία του αγγλικού κεφαλαίου), αποσπώντας ένα μέρος του στρατού, αρπάζοντας με τη βία ένα μέρος του ελληνικού εδάφους, και τέλος, εξαναγκάζοντας με την «πίεσ稻 το «νόμιμο» μονάρχη να παραιτηθεί, δηλαδή επιβάλλοντας μια επανάσταση από τα άνω. Τι είδους ήταν και είναι αυτή η «πίεση» το ξέρει ο καθένας: ασκήθηκε πίεση με την πείνα, την Ελλάδα την απόκλεισαν τα πολεμικά καράβια των Αγγλογάλλων και των Ρώσων ιμπεριαλιστών, την Ελλάδα την άφησαν χωρίς ψωμί… Αυτή είναι η πραγματικότητα του ιμπεριαλιστικού πολέμου».

Έτσι η Ελλάδα μπήκε στον πόλεμο στο πλευρό των Αγγλογάλλων τον Ιούνιο του 1917.

Ο Βενιζέλος όμως μια και χρωστούσε γραμμάτια στους συμμάχους του και παίζοντας πάντα, με επιτυχία είναι η αλήθεια, τον ρόλο του λακέ τους, έστειλε εκστρατευτικό σώμα και πολεμικό στόλο στην μόλις επιτυχημένη μα ακόμα εδραιωμένης Σοβιετικής Ρωσίας. Και είναι τότε που οι Αγγλογάλλοι του υπόσχονται πως θα υποστηρίξουν τις αξιώσεις του επί της Θράκης και της Σμύρνης και ότι θα δημιουργήσουν την «Ελληνοαρμενική Δημοκρατία του Πόντου» υπό τον Αρμένη Νουμπάρ Πασά ο οποίος περίμενε να αναλάβει τα καθήκοντα του από το Παρίσι όπου βρισκόταν ως όργανο του Κλεμανσώ που ήταν.

Η Μικρασιατική εκστρατεία

Τον Οκτώβριο του 1918 υπογράφεται η πρώτη ανακωχή του πολέμου. Ήταν η Συνθήκη ανακωχής του Μούδρου της Λήμνου,πάνω στο Αγγλικό πολεμικό πλοίο «Αγαμέμνων», μεταξύ του Άγγλου ναυάρχου Κάλθορπ, πληρεξούσιου των Συμμάχων της Αντάντ αφενός και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αφετέρου, και χωρίς να παρθεί ούτε η συγκατάθεση ούτε η απλή γνώμη των άλλων συμμάχων. Η Αγγλία έπαιζε μόνη.

Οι όροι όμως είναι ταπεινωτικοί και καταργούν κάθε έννοια αξιοπρέπειας. Από το πρώτο άρθρο κιόλας οι Άγγλοι αποκτούσαν το δικαίωμα της στρατιωτικής κατοχής των στενών. Με το άρθρο πέντε η Τουρκία θα διατηρούσε μόνο αστυνομικά τμήματα για την διατήρηση της εσωτερικής τάξης. Με το άρθρο έξι η Τουρκία υποχρεούταν να παραδώσει όλο τον στρατιωτικό εξοπλισμό και τον στόλο της στις δυνάμεις της Αντάντ. Το άρθρο εφτά έδινε το δικαίωμα στους Άγγλους να καταλάβουν όλα τα στρατηγικά σημεία της Τουρκίας για να μην απειληθούν τα συμφέροντα τους. Ακόμα χειρότερα το άρθρο 14 υποχρέωνε τους Τούρκους καλλιεργητές και κτηνοτρόφους να φροντίζουν και να εξασφαλίζουν την διατροφή των στρατευμάτων κατοχής. Και με το άρθρο δεκαέξι η Αυτοκρατορία διαλυόταν μια και έχανε την Συρία την Υεμένη την Κιλικία την Χετζάζη. Όλα περνούσαν σε Αγγλικά χέρια.

Είναι γεγονός ότι αυτή η συνθήκη προκάλεσε σφοδρές επιθέσεις από τις άλλες δυνάμεις της Αντάντ. Και έτσι ο πρωθυπουργός της Αγγλίας Lloyd George αναγκάστηκε να δώσει την πρέπουσα απάντηση: « Εκτός από την Μ Βρετανία κανένας άλλος σύμμαχος δεν έδωσε για την εκστρατεία περισσότερο από μια χούφτα μαύρους στρατιώτες. Τώρα η Αγγλία έχει στο τουρκικό έδαφος περίπου 600 χιλιάδες στρατό ενώ οι άλλες κυβερνήσεις έστειλαν μερικούς μαύρους αστυνομικούς για να μας παρακολουθούν μην κλέψουμε τον Πανάγιο Τάφο. Αμέσως δε μόλις υπογράφηκε η ανακωχή δημιούργησαν τόσο θόρυβο.»

Οι φορείς του κεφαλαίου στην Ελλάδας, με την υπογραφή αυτής της συνθήκης που άνοιξε το δρόμο στο διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τη δυνατότητα απελευθέρωσης μιας σειράς λαών υποδουλωμένων σ’ αυτήν, άρπαξε την ευκαιρία με την κυβέρνηση Βενιζέλου για την υλοποίηση της «Μεγάλης Ιδέας». Στα πλαίσια του μοιράσματος μεταξύ των νικητριών ιμπεριαλιστικών κρατών και με την αξιοποίηση της συμμετοχής της στον πόλεμο στο πλευρό τους, νόμισε ότι θα της εξασφάλιζαν εδάφη με το πρόσχημα της ύπαρξης σ’ αυτά ελληνικών πληθυσμών. Την υπόσχεση άλλωστε του την έδωσαν δυο μήνες μετά από το Μούδρο τον Ιανουάριο του 1919 όταν έστειλε εκστρατευτικό σώμα και πολεμικό στόλο στην Ουκρανία. Έτσι κι αλλιώς ως συνεπείς φορείς του ελληνικού καπιταλισμού δεν μπορούσαν σαν τάξη, παρά να υπερασπίζονται το αίτημα πως και το ελληνικό κεφάλαιο έχει δικαίωμα στο νέο μοίρασμα του κόσμου. Ο πόλεμος άλλωστε δεν είναι επιχειρήσεις και κέρδη;

Στο μεταξύ, στην Τουρκία, μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Μούδρου, αναπτύσσεται υπό τον Κεμάλ Ατατούρκ εθνικοεπαναστατική δράση για την ανατροπή της σουλτανικής κυβέρνησης που είχε υπογράψει τη συμφωνία. Ταυτόχρονα η Οχτωβριανή Επανάσταση έδειχνε ,τότε, ότι θα έβαζε το καπιταλιστικό σύστημα σε περίοδο επαναστατικής κρίσης, μια και λίγο μετά ξεσπούν αντιαποικιακές εξεγέρσεις που σφραγίζουν την εθνικοαπελευθερωτική πάλη λαών της Εγγύς και Μέσης Ανατολής και της Ασίας. Χαρακτηριστικά είναι τα επαναστατικά γεγονότα της Αιγύπτου το 1919 της Συρίας τον ίδιο χρόνο η εξέγερση στην περιοχή του Ευφράτη, ο σκληρός αντιαποικιακός πόλεμος του Αφγανιστάν ενάντια στην Αγγλία το 1919 ταυτόχρονα με την εξέγερση στην Περσία ενάντια στην αγγλική αποικιοκρατία , μα και ο τετράχρονος πόλεμος της βόρειας Ινδίας ενάντια στην αποικιακή κατοχή των Άγγλων (1919-22). Οι αντιαποικιακές εξεγέρσεις παίρνουν τον χαρακτήρα ενός ολοκληρωτικού πολέμου. Είναι έτσι φανερό πως η κραταιά Βρετανία τρέμει. Αρχίζει τις παραχωρήσεις.

Στις 10 Αυγούστου 1920, υπογράφεται στις Σέβρες της Γαλλίας η «Συνθήκη των Σεβρών». Η συγκεκριμένη Συνθήκη που υπογράφεται δυο χρόνια μετά τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν μια από τις συμφωνίες για τη διαμόρφωση του μεταπολεμικού κόσμου, με το μοίρασμα των αποικιών της ηττημένης Γερμανίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η συνθήκη ήταν ανάμεσα στη Μεγάλη Βρετανία, τη Γαλλία, τη Χατζάζη (Σαουδική Αραβία), την Πολωνία, την Πορτογαλία, τη Ρουμανία, την Τσεχοσλοβακία και τη Γιουγκοσλαβία από τη μια, και τη σουλτανική κυβέρνηση από την άλλη, και ουσιαστικά κατέλυε την Τουρκία ως κυρίαρχο κράτος. Συρία, Παλαιστίνη, Μεσοποταμία και η Χατζάζη κηρύσσονταν τυπικά ανεξάρτητα κράτη, γιατί ουσιαστικά γίνονταν αποικίες – προτεκτοράτα, η πρώτη της Γαλλίας και οι άλλες της Μεγάλης Βρετανίας, μια και τα κράτη αυτά, σύμφωνα με το άρθρο 22 της Συνθήκης, κρίνονταν μη ικανά για αυτοκυβέρνηση. Επιπλέον Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία μοίραζαν μεταξύ τους σε «σφαίρες επιρροής» και ό,τι απέμεινε ακόμα από την Τουρκία, με πρόσχημα να τη βοηθήσουν ν’ αναπτύξει τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της και να φροντίσουν για τα συμφέροντα των εθνικών και θρησκευτικών μειονοτήτων.

Η Αγγλία ήθελε ένα κράτος – χωροφύλακα στην περιοχή της Τουρκίας και στο Αιγαίο και στην κυβέρνηση του Βενιζέλου, με το «αίτημα» αποστολής ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων στη Σμύρνη, βρίσκουν αυτό που ήθελαν. Δηλαδή τον στρατό για την αντιμετώπιση του εθνικοαπελευθερωτικού αστικού επαναστατικού κινήματος στην Τουρκία, το οποίο είχε δημιουργήσει αξιόμαχο στρατό. Και προσφέρουν: την Δυτική και Ανατολική Θράκη ως τη γραμμή Τσατάλτζας κοντά στην Κωνσταντινούπολη και τα νησιά Ιμβρος και Τένεδος, καθώς και η Σμύρνη με την ενδοχώρα της, όπου τυπικά αναγνωριζόταν η τουρκική κυριαρχία με το να κυματίζει η οθωμανική σημαία στα φρούρια της πόλης.Η Σμύρνη, σύμφωνα με τα άρθρα 65-83 της Συνθήκης, μόνο μετά από 5 χρόνια και κατόπιν δημοψηφίσματος των κατοίκων της θα μπορούσε να προσαρτηθεί στην Ελλάδα. Η Ιταλία παραχωρούσε στην Ελλάδα τα Δωδεκάνησα, εκτός της Ρόδου, η οποία γινόταν αυτόνομη και μόνο μετά από δημοψήφισμα θα μπορούσε να προσαρτηθεί στην Ελλάδα.

Η Ελλάδα των δύο ηπείρων και πέντε θαλασσών. Θρίαμβος;

Η Συνθήκη των Σεβρών ήταν αδύνατο να γίνει πράξη, γιατί δεν ήταν συνθήκη ειρήνης, αλλά συνέχισης του πολέμου, και υπογράφηκε από δυνάμεις που είχαν αντίθετα συμφέροντα. Οι ιμπεριαλιστές «σύμμαχοι» στόχευαν στη συντριβή του κεμαλικού καθεστώτος και την υποδούλωση του , και για την υλοποίηση αυτών των επιδιώξεων ενέπλεξαν το υπό τον Βενιζέλο ελληνικό κράτος. Ο ελληνικός στρατός βρισκόταν ήδη στο έδαφος της Μικράς Ασίας….

Η Ελλάδα ήταν θύμα των ιμπεριαλιστικών αξεπέραστων αντιθέσεων και του γεγονότος ότι οι συμμαχίες του καπιταλισμού είναι συμμαχίες αλληλομισούμενων και αλληλοσπαρασσόμενων συνεταίρων. Γενικά όλη αυτή περίοδος μετά τον Α πόλεμο ήταν περίοδος κρίσης του καπιταλισμού που την διέξοδο έδωσε ο Β Παγκόσμιος πόλεμος.

Βιβλιογραφία – Πηγές

  • Κορδάτος, Ψυρούκης, Μάξιμος, Λένιν
  • Η τραγωδία της «Μεγάλης Ιδέας» (Ριζοσπάστης)
  • Η Μικρασιατική Καταστροφή: 90 χρόνια από τον Αύγουστο του 1922 και την Μικρασιατική Καταστροφή. (Ριζοσπάστης)

Short URL: http://wp.me/p1pa1c-hGb